TCMB’nin 92. kuruluş yıl dönümünü

AA

Farklı kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen fonksiyonların tek elde toplanmasının akabinde 3 Ekim 1931’de faaliyetlerine başlayan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), bugün 92. kuruluş yıl dönümünü kutluyor.

92 yaşındaki Merkez Bankası’nın kuruluşu ise periyoda iz bırakmış, araştırmalar, kararlar ve kanunlarla şekillendi.

sonrası ülkelerin kendi para siyasetlerini bağımsız olarak belirlemeleri istikametindeki eğilimin tesiri ve Kurtuluş Savaşı’yla kazanılan siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla güçlendirilmesi emeliyle bir merkez bankası kurulması tarafındaki çalışmalar sürat kazandı.

1923 İzmir İktisat Kongresi’nde fikri atıldı

Bu bahsin birinci sefer ele alındığı 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde, bilhassa “milli devlet bankası” kurulması fikri üzerinde duruldu.

Maliye Bakanı Abdülhalik Renda, kanun teklifi verdi

1927’de periyodun Maliye Bakanı Abdülhalik Renda’nın merkez bankası kurulması hakkında sunduğu kanun taslağı kabul edilirken, 1928’de Türkiye’ye davet edilen Hollanda Merkez Bankası Yönetim Meclisi Üyesi Dr. G. Vissering, hazırladığı raporda, hükümete bağlı olmayan ve bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğine dikkati çekti. Bir yıl sonra İtalyan Uzman Kont Volpi, Türk parasının istikrarının sağlanması için bir merkez bankası kurulmasının kaide olduğunu belirtti.

Merkez Bankası yasa tasarısı TBMM’de 11 Haziran 1930’da kabul edildi

Lozan Üniversitesi’nden Prof. Leon Morf’un katkılarıyla Merkez Bankası yasa tasarısı hazırlandı. Tasarı, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce (TBMM) 11 Haziran 1930’da kabul edildi, 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ismi ile 30 Haziran 1930’da Resmi Gazete’de yayınlandı.

İlk olarak kamu bölümünün finans açığını kapattı

İkinci Dünya Savaşı’nın olumsuz tesirlerinin hissedildiği 1940’lı yıllarda bütün dünyada olduğu üzere Türkiye’de de Merkez Bankası, kamu kesitinin finansman açığını kapatmaya yönelik uygulamalarda bulundu.

1955’te banknot matbaası kuruldu

1950’li yıllarda büyüme ve süratli kalkınmanın finansmanı, Merkez Bankası kaynaklarından sağlandı. Hazine’ye kısa vadeli avans imkanı verilerek Banka kaynakları kamunun kullanımına açıldı. Bu devirde Merkez Bankası için bir başka değerli gelişme de 1955’te banknot matbaasının kurulması ve 1957’den itibaren banknotların ülkede basılmaya başlanması oldu.

Kambiyo denetimine ait uygulamaları devredildi

Planlı iktisada geçişin yaşandığı 1960’lı yıllarda Merkez Bankası, ekonomik şartlara ve endüstrinin gelişimine paralel olarak genişlemeci para siyasetleri izledi ve kamuya kaynak sağlamaya devam etti. Bu devirde ayrıyeten, kambiyo denetimine ait uygulamaların büyük çoğunluğu da Merkez Bankası’na devredildi.

1211 sayılı kanun

Dünya genelinde İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan değişikliklere ahenk sağlamak ve Merkez Bankası’nın aktifliğini artırmak gayesiyle 14 Ocak 1970’de 1211 sayılı TCMB Kanunu kabul edildi. Böylece tarihinde yeni bir devir başlayan Merkez Bankası, kısmen de olsa periyodun ekonomik ve merkez bankacılığı alanındaki yeniliklerini yansıtan bir yapıya kavuştu.

Söz konusu kanun; Banka’nın yasal statüsü, tertip yapısı, yetki ve misyonlarında değerli değişiklikler getirdi. Anonim şirket statüsü korunan Merkez Bankası’nın sermayesi, 15 milyon liradan 25 milyon liraya yükseltildi. Hazine’nin sahip olduğu sermaye hissesinin yüzde 51’den az olamayacağı da kanunda yer aldı.

1211 sayılı kanunun getirdiği bir başka yenilik de “guvernörlük” ismi verilen başkanlık makamı oldu. Dış temsil ve bağlarda denklik, protokolde eşitlik sağlanması hedefiyle kurulan başkanlık makamına birinci olarak Naim Talu getirildi.

Guvernörlük makamının yanında, lider ve lider yardımcılarından meydana gelen “yönetim komitesi” ismi altında yeni bir karar alma organı oluşturuldu. Banka’nın en üst karar alma organı statüsündeki 8 üyeli Yönetim Meclisi ise 6 üyeli Banka Meclisi’ne dönüştürüldü.

Hazine’ye verilebilecek kısa vadeli avans ölçüsünün üst sınırı

İlgili kanun, Merkez Bankası’na ilişkin vazife ve yetkilerin artırılması açısından da kıymetli yenilikler içerdi. Hazine’ye verilebilecek kısa vadeli avans ölçüsünün üst sonu, ilgili yıla ilişkin bütçe ödeneklerinin yüzde 15’i oranında yükseltildi.

TCMB tarihçesi

1980 sonrası dönem

1980’lerde yaşanan ekonomik gelişmeler, hem Türkiye hem de Merkez Bankası açısından bir dönüm noktası niteliğinde oldu. 24 Ocak 1980’de açıklanan kararlar ile Türkiye iktisadında yapısal bir dönüşüm başlatıldı.

Başlatılan finansal özgürleşme süreci ile para ve kur siyasetlerinin TCMB tarafından piyasa iktisadı ile uyumlu bir halde yürütülmesi için gerekli altyapının sağlanması istikametinde değerli adımlar atıldı. Para siyaseti kapsamında, mevduat ve kredi faizlerinin piyasa şartlarında belirlenmesi karara bağlandı.

Sabit kur rejimi

Türk parası, yabancı paralar karşısında devalüe edilerek sabit kur rejimi ortadan kalktı. TCMB, 1983’te altın ve döviz rezervlerini faal bir biçimde yönetmek konusunda yetkili hale getirildi. 1987’de açık piyasa süreçleri yapmaya başlayan Banka, çağdaş manada para ve döviz piyasalarının kurulmasına da öncülük etti.

Esnek bir döviz kuru rejimi

1989’da Türk Parası Değerini Muhafaza Hakkında 32 sayılı karar ile ekonomik ünitelerin döviz ile süreç yapmalarına müsaade verildi ve Türk parasının konvertibl ilan edilerek görece daha esnek bir döviz kuru rejimine geçildi. 1990’da ise Banka, birinci kez kamuoyuna duyurduğu para programı ile döviz kurları ve faiz oranlarındaki istikrarı bozmadan piyasanın likidite gereksinimini karşılamayı hedefledi.

21 Nisan 1994’te Hazine’nin Merkez Bankası kaynaklarını kullanımına hudut getirildi. Bunun yanında 1997’de imzalanan bir protokol ile 1998’den itibaren Hazine’nin TCMB’den kısa vadeli avans kullanamayacağı karara bağlandı.

Banka, 2001’de araç bağımsızlığına kavuştu

Merkez Bankası’nın 1995-1999’da izlediği siyaset, finansal piyasalarda istikrarı sağlamaya yönelikti. Enflasyonun denetim altına alınamaması nedeniyle 2000 yılında döviz kuruna dayalı yeni bir istikrar programı yürürlüğe konuldu. Lakin tıpkı yılın sonlarına hakikat iktisatta artış gösteren itimat kaybı ve 2001’de ortaya çıkan kriz, programın sonlandırılmasına neden oldu. 22 Şubat 2001’de döviz kurları dalgalanmaya bırakıldı.

Kriz sonrasında 25 Nisan 2001’de iktisatta yaşanan yapısal dönüşüm sonrası Merkez Bankası Kanunu’nda kıymetli değişiklikler yapıldı.

Fiyat istikrarını sağlamak, TCMB’nin temel emeli olarak açık bir halde tanımlandı. Bu çerçevede, TCMB’nin para siyaseti konusundaki uygulamaları ve kullanacağı araçları direkt kendisinin belirleyeceği karara bağlandı. Böylece Banka, araç bağımsızlığına kavuştu. Banka’nın fiyat istikrarını sağlama emeli ile çelişmemek kaydıyla hükümetin büyüme ve istihdam siyasetlerini destekleyeceği karara bağlandı.

Finansal istikrarı sağlamak, Banka’nın destekleyici hedefi olarak tanımlandı. Bu kapsamda Banka’nın Hazine ile başka kamu kurum ve kuruluşlara avans vermesi, kredi açması ve bu kuruluşların ihraç ettiği borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alması yasaklandı. Bu sayede Banka’nın kamusal finansman muhtaçlığı için bir kaynak olması engellendi.

Para Siyaseti Konseyi oluştu

Para siyaseti stratejilerinin ve karar alma sistemlerinin kurumsallaşması gayesiyle Para Siyaseti Konseyi da (PPK) bu periyotta oluşturuldu.

Enflasyon hedeflemesi rejimi uygulaması

2002 yılına gelindiğinde, çağdaş bir para siyaseti stratejisi olan enflasyon hedeflemesi rejimi uygulamasına geçildi. Örtük enflasyon hedeflemesinin uygulandığı 2002-2005’te, rejimin gerekli ön şartlarının karşılanmasına çalışıldı. Merkez Bankası’nın teknik ve kurumsal altyapısı güçlendirildi, varsayım modelleri geliştirildi ve data seti genişletildi. Bu süreçte Araştırma Genel Müdürlüğü, Araştırma ve Para Siyaseti Genel Müdürlüğü biçiminde yine yapılandırıldı ve bağlantı siyasetlerinin aktifliğini sağlamak hedefiyle Bağlantı ve Dış İlgiler Genel Müdürlüğü kuruldu.

2005 yılından itibaren siyaset kararları ile ilgili öngörülebilirliğin artırılması gayesiyle bir yıllık PPK toplantı tarihleri, bir takvim çerçevesinde evvelden açıklandı. Tüm bu süreç sonunda 2006 yılında açık enflasyon hedeflemesi rejimi uygulanmaya başlandı.

Paradan 6 sıfır atıldı

1 Ocak 2005’te Türk lirasından 6 sıfır atıldı, Yeni Türk Lirası ve yeni kuruşlar tedavüle çıkarıldı. 1 Ocak 2009’da paradan “yeni” sözü kaldırıldı. Türk lirası, banknot ve kuruşlar yenilenen tasarım ve boyutlarla sirkülasyona çıkarıldı.

1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu uyarınca, Merkez Bankası pay senetleri (A), (B), (C) ve (D) olmak üzere 4 sınıfa ayrılmış olup (A) sınıfı pay senetleri münhasıran Hazine’ye, (B) sınıfı pay senetleri Türkiye’de faaliyette bulunan ulusal bankalara, (C) sınıfı pay senetleri 15 bin hisseyi geçmemek üzere ulusal bankalar dışında kalan öbür bankalarla imtiyazlı şirketlere, (D) sınıfı pay senetleri ise Türk ticaret kuruluşlarına ve Türk vatandaşlığını haiz hukukî ve gerçek şahıslara tahsis edildi.

Halihazırda Banka’nın sermayesi 25 bin TL olup 250 bin adet paya ayrıldı. Geçen yıl sonu prestijiyle Merkez Bankası sermayesinin yüzde 55,12’si (A) sınıfı, yüzde 23,25’i (B) sınıfı, yüzde 2,51’i (C) sınıfı, yüzde 19,12’si ise (D) sınıfı paylardan oluşuyor.

Banka, nitelikli insan kaynağı, esaslı kurum kültürü ve güçlü teknik kapasitesiyle Türkiye iktisadının büyümesi ve sağlamlığının artırılması için çalışmalarına devam ediyor.

TCMB Lideri Hafize Gaye Erkan

Kuruluştan bugüne başkanlar

Kuruluşundan bugüne 26 kişi, TCMB Lideri olarak vazife yaptı.

İlk lider olan Selahattin Çam 1931-1938’de bu vazifesi yürüttü. Çam’ın akabinde Kemal Zaim Sunel (1938-1949), Mehmet Sadi Bekter (1949-1950), Osman Nuri Göver (1951-1953), Mustafa Nail Gidel (1953-1960), Memduh Aytür (1960), İbrahim Münir Mostar (1960-1962), Ziyaettin Kayla (1963-1966) Naim Talu (1967-1971), Memduh Güpgüpoğlu (1972-1975), Cafer Tayyar Sadıklar (1976-1978), Hakkı Aydınoğlu (1979-1981), Osman Şıklar (1981-1984), Yavuz Canevi (1984-1986), Rüşdü Saracoğlu (1987-1993), Bülent Gültekin (1993-1994), Yaman Törüner (1994-1995), Gazi Erçel (1996-2001), Süreyya Fedai (2001-2006), Durmuş Yılmaz (2006-2011), Fazilet Başçı (2011-2016), Murat Çetinkaya (2016-2019), Murat Uysal (2019-2020), Naci Ağbal (Kasım 2020-Mart 2021) ve Şahap Kavcıoğlu (Mart 2021-Haziran 2023) lider olarak misyon yaptı.

Haziran 2023’te başkanlık misyonuna getirilen Dr. Hafize Gaye Erkan, halihazırda vazifesini sürdürüyor.

Haber Kaynağı: Anadolu Ajansı (AA)

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir